देबेन्द्र दत्त भट्ट , राजपुर , डोटी
मलाई सधैँ लागिरहन्छ—लेख्नु भनेको केवल शब्दहरूलाई कागजमा उतार्नु मात्र होइन, यो त मनको गहिराइसँग गरिएको संवाद हो। कतिपय मानिसहरू बोल्दै थाक्छन्, तर लेख्दै थाक्दैनन्; कतिपय चुपचाप रहँदै पनि लेखाइमा चिच्याइरहेका हुन्छन्। म आफैँसँग बारम्बार सोधिरहन्छु—के लेख्ने बानी केवल प्रतिभाशालीहरूकै सम्पत्ति हो त ? कि यो निरन्तर अभ्यास, संवेदनशीलता र आत्मअनुशासनबाट निर्माण हुने एउटा साधना हो ?
सत्य के हो भने, लेख्ने बानी कुनै आकस्मिक चमत्कार होइन। यो त जीवनका अनुभवहरू, पीडाहरू, प्रश्नहरू, असन्तोषहरू र आशाहरूलाई शब्दको अनुशासनमा बाँध्ने प्रक्रिया हो। जसरी किसानले खेत जोत्दै, मल हाल्दै र धैर्यपूर्वक बाली कुर्छ, त्यसरी नै लेखकले मनको खेत जोत्दै, विचारको मल हाल्दै र समयको प्रतीक्षा गर्दै लेखाइ फलाउँछ। लेख्न नजान्ने होइन, लेख्न नबानी परेको मान्छे असफल हुन्छ।
मलाई कहिलेकाहीँ लाग्छ—लेख्ने बानी नभएको समाज मौन पीडाले भरिएको समाज हो। त्यहाँ प्रश्नहरू त हुन्छन्, तर अभिव्यक्ति हुँदैन; अनुभूति हुन्छ, तर अभिलेख हुँदैन। लेखाइले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि स्मरणशील बनाउँछ। आज हामी इतिहास पढ्छौँ, किनकि कसैले लेख्ने बानी बसाल्यो। आज हामी विचार बुझ्छौँ, किनकि कसैले अनुभूतिलाई शब्द दियो। नत्र समयले सबै कुरा बगाएर लैजान्थ्यो।
तर लेख्ने बानी सजिलो छैन। यसमा आत्मसंघर्ष छ, शंका छ, असफलताको डर छ। म आफैँ धेरैपटक लेख्न बस्दा कलम रोकिएको अनुभव गर्छु। विचारहरू मस्तिष्कमा भीड लागेर बसेका हुन्छन्, तर शब्द बन्न मान्दैनन्। त्यतिबेला लाग्छ—सायद म लेख्न योग्य छैन। तर फेरि आत्माले सम्झाउँछ—लेखाइ योग्यताको होइन, इमानदारीको माग गर्छ। जब मन साँचो हुन्छ, शब्द आफैँ बाटो खोज्छन्।
लेख्ने बानी विकास गर्न सबैभन्दा पहिले पढ्ने बानी चाहिन्छ। नपढी लेख्नु भनेको अँध्यारोमा बाटो खोज्नुजस्तै हो। पढाइले भाषा दिन्छ, संरचना दिन्छ, दृष्टिकोण दिन्छ। तर अन्धानुकरण खतरनाक हुन्छ। अरूको शैली पढेर आफ्नो स्वर हराउनु लेखाइको मृत्यु हो। त्यसैले पढाइ प्रेरणा हो, प्रतिलिपि होइन। लेखकले अन्ततः आफ्नै अनुभूतिको भाषा सिर्जना गर्नुपर्छ।
मलाई लाग्छ—लेख्ने बानी आत्मअनुशासनको उपज हो। मन लाग्दा मात्रै लेख्ने हो भने लेखाइ अधुरो रहन्छ। नियमितता, समयको व्यवस्थापन र धैर्य लेखाइका मौन गुरुहरू हुन्। दिनको केही समय लेख्न बस्ने बानीले शब्दसँग मित्रता गराउँछ। सुरुमा कमजोर लाग्न सक्छ, तर निरन्तरताले लेखाइलाई परिपक्व बनाउँछ। लेखाइ पनि मांसपेशीजस्तै हो—जति प्रयोग गर्यो, उति बलियो हुन्छ।
आजको डिजिटल युगमा लेख्ने बानी झन् चुनौतीपूर्ण भएको छ। छोटा सन्देश, तात्कालिक प्रतिक्रिया र सतही अभिव्यक्तिले गहिरो लेखाइलाई विस्थापित गरिरहेको छ। तर यही समय लेख्ने बानीको महत्त्व झन् बढेको छ। जब संसार छिटो बोल्छ, लेखाइले सोच्न सिकाउँछ। जब भीड भावनामा बग्छ, लेखाइले विवेक खोज्छ। त्यसैले विद्यार्थी जीवनमै लेख्ने बानी बसाल्नु बौद्धिक स्वतन्त्रताको अभ्यास हो।
शिक्षण-अध्ययनको सन्दर्भमा लेख्ने बानी अत्यन्त आवश्यक छ। परीक्षा पास गर्न मात्र होइन, विचार स्पष्ट गर्न लेखाइ चाहिन्छ। राम्रो लेखाइ भएको विद्यार्थीले विषयलाई गहिराइमा बुझ्छ, प्रश्न गर्न सिक्छ र निष्कर्ष निकाल्न सक्षम हुन्छ। शिक्षकका लागि पनि लेख्ने बानी आत्ममूल्यांकनको माध्यम हो। लेख्दै जाँदा आफ्नै सोचका कमजोरी देखिन्छन्, सुधारको बाटो खुल्छ।
लेख्ने बानीले मान्छेलाई विनम्र पनि बनाउँछ। शब्दमा बाँधिँदा अहंकार पग्लिन्छ, विचार जिम्मेवार हुन्छ। लेखाइ सार्वजनिक हुँदा लेखकले आफ्ना शब्दको उत्तरदायित्व लिनुपर्छ। यही जिम्मेवारीले लेखाइलाई नैतिक बनाउँछ। त्यसैले लेख्नु भनेको केवल अधिकार होइन, कर्तव्य पनि हो।
कहिलेकाहीँ म सोच्दछु—यदि मैले लेख्ने बानी बसालेको नभएको भए, मेरा धेरै पीडाहरू भित्रै कुहिन्थे होला। लेखाइले मन हलुका बनाउँछ, आत्मालाई सुनिन्छ। लेख्ने मान्छे एक्लो हुँदैन; ऊ आफ्नै शब्दसँग संवादमा हुन्छ। यही संवादले जीवनलाई सह्य बनाउँछ।
अन्ततः लेख्ने बानी कुनै विषयको मात्र होइन, जीवन बुझ्ने कला हो। यो सत्य खोज्ने यात्रा हो—कहिले सफल, कहिले असफल। तर यात्रा निरन्तर छ। लेखाइमा पूर्णता हुँदैन, केवल इमानदार प्रयास हुन्छ। यही प्रयासले लेखकलाई बनाउँछ।
यसैले म भन्छु—लेख्ने बानी बसाल्नु भनेको आफूलाई चिन्ने अभ्यास हो। कलम समाउनु भनेको सोच्न सुरु गर्नु हो। र सोच्न थालेपछि जीवन केवल बाँचिने होइन, बुझिने पनि बन्छ। यही लेख्ने बानीको सबैभन्दा ठूलो सार्थकता हो।
लेख्ने बानीको सान्दर्भिकता
लेख्ने बानी व्यक्तिको बौद्धिक विकास र जीवन दृष्टिको निर्माणको महत्वपूर्ण आधार हो। लेखनले विचारलाई स्पष्ट, क्रमबद्ध र गहिरो बनाउँछ। मनमा उब्जिएका भावना, अनुभव र ज्ञानलाई शब्दमा उतार्दा आत्मविश्वास बढ्छ र सिर्जनात्मक क्षमता विकसित हुन्छ। विद्यार्थीका लागि लेख्ने बानी अध्ययनलाई प्रभावकारी बनाउने माध्यम हो भने शिक्षक र बौद्धिक वर्गका लागि समाजप्रति उत्तरदायी आवाज व्यक्त गर्ने साधन हो। आजको सूचना–प्रविधिको युगमा छिटो प्रतिक्रिया र सतही अभिव्यक्तिको भीडमा लेखनले चिन्तनशीलता र धैर्य सिकाउँछ। नियमित लेखनले भाषा सुधार, तार्किकशक्ति सुदृढीकरण र आत्मअनुशासनको विकास गराउँछ। त्यसैले लेख्ने बानी व्यक्तित्व निर्माण र सामाजिक चेतनाको लागि सदैव सान्दर्भिक रहन्छ।
